નરસિંહ મહેતા ના ભજન 2

જાગીને જોઉં તો જગત દીસે નહિ, ઊંઘમાં અટપટા ભોગ ભાસે;
ચિત્ત ચૈતન્ય વિલાસ તદ્રુપ છે, બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ પાસે ... જાગીને

પંચ મહાભૂત પરબ્રહ્મ વિશે ઉપજ્યાં, અણુ અણુમાંહીં રહ્યાં રે વળગી;
ફૂલ ને ફળ તે તો વૃક્ષનાં જાણવાં, થડ થકી ડાળ નવ હોય અળગી ... જાગીને

વેદ તો એમ વદે, શ્રુતિ-સ્મૃતિ શાખ દે, કનક કુંડલ વિશે ભેદ ન્હોયે;
ઘાટ ઘડિયાં પછી નામરૂપ જૂજવાં, અંતે તો હેમનું હેમ હોયે ... જાગીને

જીવ ને શિવ તો આપ ઇચ્છાએ થયા, રચી પ્રપંચ ચૌદ લોક કીધા;
ભણે નરસૈંયો એ 'તે જ તું', 'તે જ તું' , એને સમર્યાંથી કૈં સંત સીધ્યા ... જાગીને

જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને, તે તણો ખરખરો ફોક કરવો; 
આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઇ નવ સરે, ઊગરે એક ઉદ્વેગ ધરવો … જે ગમે જગત 

હું કરું, હું કરું, એ જ અજ્ઞાનતા, શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે;
સૃષ્ટિ મંડાણ છે સર્વ એણી પેરે, જોગી જોગેશ્વરા કો’ક જાણે … જે ગમે જગત

નીપજે નરથી તો કોઇ ના રહે દુઃખી, શત્રુ મારીને સૌ મિત્ર રાખે; 
રાય ને રંક કોઇ દૃષ્ટે આવે નહિ, ભવન પર ભવન પર છત્ર દાખે … જે ગમે જગત 

ઋતુ લતા પત્ર ફળ ફૂલ આપે યથા, માનવી મૂર્ખ મન વ્યર્થ શોચે;
જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું, તેહને તે સમે તે જ પહોંચે … જે ગમે જગત

ગ્રંથ ગરબડ કરી વાત ન કરી ખરી, જેહને જે ગમે તેને પૂજે, 
મન કર્મ વચનથી આપ માની લહે સત્ય છે એ જ મન એમ સુઝે … જે ગમે જગત  


સુખ સંસારી મિથ્યા કરી માનજો, કૃષ્ણ વિના બીજું સર્વ કાચું;  જુગલ કર જોડી કરી નરસૈંયો એમ કહે, જન્મ પ્રતિ જન્મ હરિને જ જાચું … જે ગમે જગત 

औषधीय धान

nandini.khare

-हमारे देश के उन क्षेत्रों मे जहाँ धान की उत्पत्ति हुयी है आज भी सैकड़ों किस्म के औषधीय धान किसानों के पास हैं। बहुत से पारम्परिक चिकित्सक आज भी साधारण और जटिल दोनो ही प्रकार के रोगों की चिकित्सा मे इसका प्रयोग कर रहे हैं।श्री पंकज अवधिया जी ने इस विषय पर सबसे अधिक शोध आलेख लिखे है . पतंजलि योग पीठ में भी कृषि वैज्ञानिक श्री देविंदर शर्मा जी के मार्ग दर्शन में जो जैविक खेती का मॉडल तैयार किया जा रहा है वहां औषधीय गुणों वाले धान उगाये जा रहे है और जनता को विभिन्न रोगों से मुक्ति पाने के लिए उपलब्ध कराये जायेंगे .

--वात रोगों से प्रभावित रोगियो को गठुवन नामक औषधीय धान के उपयोग की सलाह दी जाती है .

--श्वाँस रोगो की चिकित्सा मे सहायक उपचार के रूप मे रोगी को नागकेसर नामक औषधीय धान प्रयोग करने की सलाह दी जाती है। आम तौर पर गरम भात के साथ जंगली हल्दी चूर्ण के रूप मे खाने को कहा जाता है।

--करहनी नामक औषधीय धान का प्रयोग लकवा (पैरालीसिस) के रोगियो के लिये हितकर माना जाता है।

--नवजात शिशुओ को लाइचा नामक रोग से बचाने के लिये लाइचा नामक औषधीय धान के प्रयोग की सलाह माताओं को दी जाती है।

--इसी तरह नवजात शिशुओं मे छोटे फोड़ों को ठीक करने के लिये माताओ को आलचा नामक औषधीय धान के उपयोग की राय दी जाती है।

--प्रसव के बाद नयी ऊर्जा के लिये महराजी नामक धान माताओं के लिये उपयोगी होता है।

--कंठी बाँको और उडन पखेरु जैसे नाना प्रकार के औषधीय धानों का मधुमेह मे प्रयोगहोता है .

--कैसर और हृदय रोगों पर भी धान के औषधीय गुणों का प्रयोग किया जा रहा है .

--डुमरियागंज क्षेत्र का इनावर और लेवड़ ताल तिन्नी के चावल के लिए देशभर में प्रसिद्ध है।तिन्नी के चावल में आयरन की मात्रा काफी ज्यादा होती है, जो शरीर में हेमोग्लोबिन की कमी को पूरा करता है। इन्हीं खूबियों के कारण इस चावल का प्रयोग दवा बनाने में किया जाता है। आमतौर पर तिन्नी के चावल की खेती नहीं की जाती है। यह चावल बडे़-बडे़ तालों में खुद उगता है। जिले का इनावर और लेवड़ताल भी उसी में से एक है। यहां भारी मात्रा में तिन्नी के चावल की पैदावार होती है। एक हजार बीघों से अधिक क्षेत्रफल में फैले इस इस ताल में उगने वाले तिन्नी से इनावर और लेवड़ ताल के किनारे बसे भड़रिया, उजैनिया, मल्हवार, चिताही, सिकटा, फलफली, लोहरौला, लेवड़ी, सोहना, कटरिया बाबू गांवों के दर्जनों किसान लाभान्वित होते हैं। सनातन धर्म में खास महत्व रखने वाले इस चावल का उपयोग पूजा-पाठ और व्रत में लोग फलाहार के रूप में करते हैं।

--चावल के अलावा धान के पौधो मे अन्य भागो मे भी औषधीय गुण होते हैं । कालीमूंछ नामक औषधीय धान के पूरे पौधे से तैयार किया गया सत्व त्वचा रोगों को ठीक करता है। बायसूर नामक औषधीय धान की भूसी को जलाकर धुंए को सूंघने से माइग्रेन मे लाभ होता है।

--पशु चिकित्सा मे भी औषधीय धान का प्रयोग देहाती इलाको मे होता है। गाय के जरायु (प्लेसेंटा) को बाहर निकलने से रोकने के लिये प्रसव के बाद अलसी और गुड़ के साथ भेजरी नामक औषधीय धान खिलाया जाता है।

--प्राचीन भारतीय चिकित्सा ग्रंथो मे साठिया नामक औषधीय धान का वर्णन मिलता है। साठिया माने साठ दिन मे पकने वाला धान। पूरे देश मे साठ दिन में पकने वाली बहुत सी औषधीय धान की किस्में है पर सही नाम न लिखे होने के कारण ग्रंथो पर आधारित चिकित्सा करने वाले विशेषज्ञो को परेशानी होती है।

--सबसे जरुरी तो यह है कि औषधीय धान को संरक्षित करने के कार्य शुरु हों और इसके विषय मे जानकारी रखने वालों को सम्मानित कर उनसे इन्हे बचाने के गुर सीखे जायें । आज रासायनिक खेती के युग में हम चावल का स्वाद भूल चुके हैं । हमे पतले और सुगन्ध वाले चावल चाहियें , भले ही उसमे बिल्कुल भी औषधीय गुण न हों ।

- Nandini Khare
https://www.facebook.com/nandini.khare.1

https://www.facebook.com/nandini.khare.1

महात्मा गाँधी - कुछ अनकहे कटु तथ्य

अमृतसर के जलियाँवाला बाग़ गोली काण्ड (1919) से समस्त देशवासी आक्रोश में थे तथा चाहते थे कि इस नरसंहार के नायक जनरल डायर पर अभियोग चलाया जाए। गान्धी ने भारतवासियों के इस आग्रह को समर्थन देने से मना कर दिया। भगत सिंह व उसके साथियों के मृत्युदण्ड के निर्णय से सारा देश क्षुब्ध था व गान्धी की ओर देख रहा था कि वह हस्तक्षेप कर इन देशभक्तों को मृत्यु से बचाएं, किन्तु गान्धी ने भगत सिंह की हिंसा को अनुचित ठहराते हुए जनसामान्य की इस माँग को अस्वीकार कर दिया।
       क्या आश्चर्य कि आज भी भगत सिंह वे अन्य क्रान्तिकारियों को आतंकवादी कहा जाता है। 6 मई 1946 को समाजवादी कार्यकर्ताओं को अपने सम्बोधन में गान्धी ने मुस्लिम लीग की हिंसा के समक्ष अपनी आहुति देने की प्रेरणा दी। मोहम्मद अली जिन्ना आदि राष्ट्रवादी मुस्लिम नेताओं के विरोध को अनदेखा करते हुए 1921 में गान्धी ने खिलाफ़त आन्दोलन को समर्थन देने की घोषणा की।
      तो भी केरल के मोपला मुसलमानों द्वारा वहाँ के हिन्दुओं की मारकाट की जिसमें लगभग 1500 हिन्दु मारे गए व 2000 से अधिक को मुसलमान बना लिया गया। गान्धी ने इस हिंसा का विरोध नहीं किया, वरन् खुदा के बहादुर बन्दों की बहादुरी के रूप में वर्णन किया।
       1926 में आर्य समाज द्वारा चलाए गए शुद्धि आन्दोलन में लगे स्वामी श्रद्धानन्द की अब्दुल रशीद नामक मुस्लिम युवक ने कर दी, इसकी प्रतिक्रियास्वरूप गान्धी ने अब्दुल रशीद को अपना भाई कह कर उसके इस कृत्य को उचित ठहराया व शुद्धि आन्दोलन को अनर्गल राष्ट्र-विरोधी तथा हिन्दु-मुस्लिम एकता के लिए अहितकारी घोषित किया।
      गान्धी ने अनेक अवसरों पर छत्रपति शिवाजी, महाराणा प्रताप व गुरू गोविन्द सिंह जी को पथभ्रष्ट देशभक्त कहा। गान्धी ने जहाँ एक ओर काश्मीर के हिन्दु राजा हरि सिंह को काश्मीर मुस्लिम बहुल होने से शासन छोड़ने व काशी जाकर प्रायश्चित करने का परामर्श दिया, वहीं दूसरी ओर हैदराबाद के निज़ाम के शासन का हिन्दु बहुल हैदराबाद में समर्थन किया।
     यह गांधी ही थे जिसने मोहम्मद अली जिन्ना को कायदे-आज़म की उपाधि दी। कॉंग्रेस के ध्वज निर्धारण के लिए बनी समिति (1931) ने सर्वसम्मति से चरखा अंकित भगवा वस्त्र पर निर्णय लिया किन्तु गाँधी कि जिद के कारण उसे तिरंगा कर दिया गया।
    * कॉंग्रेस के त्रिपुरा अधिवेशन में नेताजी सुभाष चन्द्र बोस को बहुमत से कॉंग्रेस अध्यक्ष चुन लिया गया किन्तु गान्धी पट्टभि सीतारमय्या का समर्थन कर रहे थे, अत: सुभाष बाबू ने निरन्तर विरोध व असहयोग के कारण पदत्याग कर दिया। लाहोर कॉंग्रेस में वल्लभभाई पटेल का बहुमत से चुनाव सम्पन्न हुआ किन्तु गान्धी की जिद के कारण यह पद जवाहरलाल नेहरु को दिया गया।
     14-15 जून 1947 को दिल्ली में आयोजित अखिल भारतीय कॉंग्रेस समिति की बैठक में भारत विभाजन का प्रस्ताव अस्वीकृत होने वाला था, किन्तु गान्धी ने वहाँ पहुंच प्रस्ताव का समर्थन करवाया। यह भी तब जबकि उन्होंने स्वयं ही यह कहा था कि देश का विभाजन उनकी लाश पर होगा।
     मोहम्मद अली जिन्ना ने गान्धी से विभाजन के समय हिन्दु मुस्लिम जनसँख्या की सम्पूर्ण अदला बदली का आग्रह किया था जिसे गान्धी ने अस्वीकार कर दिया।
    जवाहरलाल की अध्यक्षता में मन्त्रीमण्डल ने सोमनाथ मन्दिर का सरकारी व्यय पर पुनर्निर्माण का प्रस्ताव पारित किया, किन्तु गान्धी जो कि मन्त्रीमण्डल के सदस्य भी नहीं थे ने सोमनाथ मन्दिर पर सरकारी व्यय के प्रस्ताव को निरस्त करवाया और 13 जनवरी 1948 को आमरण अनशन के माध्यम से सरकार पर दिल्ली की मस्जिदों का सरकारी खर्चे से पुनर्निर्माण कराने के लिए दबाव डाला।
       पाकिस्तान से आए विस्थापित हिन्दुओं ने दिल्ली की खाली मस्जिदों में जब अस्थाई शरण ली तो गान्धी ने उन उजड़े हिन्दुओं को जिनमें वृद्ध, स्त्रियाँ व बालक अधिक थे मस्जिदों से से खदेड़ बाहर ठिठुरते शीत में रात बिताने पर मजबूर किया गया।
    22 अक्तूबर 1947 को पाकिस्तान ने काश्मीर पर आक्रमण कर दिया, उससे पूर्व माउँटबैटन ने भारत सरकार से पाकिस्तान सरकार को 55 करोड़ रुपए की राशि देने का परामर्श दिया था। केन्द्रीय मन्त्रीमण्डल ने आक्रमण के दृष्टिगत यह राशि देने को टालने का निर्णय लिया किन्तु गान्धी ने उसी समय यह राशि तुरन्त दिलवाने के लिए आमरण अनशन किया- फलस्वरूप यह राशि पाकिस्तान को भारत के हितों के विपरीत दे दी गयी।
      उपरोक्त परिस्थितियों में नाथूराम गोडसे नामक एक युवक ने गान्धी का वध कर दिया। न्य़यालय में चले अभियोग के परिणामस्वरूप गोडसे को मृत्युदण्ड मिला किन्तु गोडसे ने न्यायालय में अपने कृत्य का जो स्पष्टीकरण दिया उससे प्रभावित होकर उस अभियोग के न्यायधीश श्री जे. डी. खोसला ने अपनी एक पुस्तक में लिखा- "नाथूराम का अभिभाषण दर्शकों के लिए एक आकर्षक दृश्य था। खचाखच भरा न्यायालय इतना भावाकुल हुआ कि लोगों की आहें और सिसकियाँ सुनने में आती थीं और उनके गीले नेत्र और गिरने वाले आँसू दृष्टिगोचर होते थे।
    न्यायालय में उपस्थित उन प्रेक्षकों को यदि न्यायदान का कार्य सौंपा जाता तो मुझे तनिक भी संदेह नहीं कि उन्होंने अधिकाधिक सँख्या में यह घोषित किया होता कि नथूराम निर्दोष है।" तो भी नाथूराम ने भारतीय न्यायव्यवस्था के अनुसार एक व्यक्ति की हत्या के अपराध का दण्ड मृत्युदण्ड के रूप में सहज ही स्वीकार किया। परन्तु भारतमाता के विरुद्ध जो अपराध गान्धी ने किए, उनका दण्ड भारतमाता व उसकी सन्तानों को भुगतना पड़ रहा है। यह स्थिति कब बदलेगी??

disclaimer: based on material  available on net 

Controlling our subconscious mind

We don't knowingly put efforts while breathing. Most of the time we are breathing subconsciously. The subconscious way of breathing is inefficient because it is shallow. That is why we feel different when we do any breathing exercise because our mind and our body is not ready for deep breathing unless we practice it regularly.

Advertisers plant their thoughts in our mind by tapping our subconscious mind. When Dravid did well in his career while playing for India we started feeling good about him. So these buggers started planting the thought of "Dho Dala" for some dandruff shampoo. They associated good feelings of Dravid in our mind for that shampoo. Similar approach was adopted for many other cricketers and film stars. To what extent Dravid advertisements helped the shampoo company is not important. What is more important for us to know is that these advertisement buggers employ these techniques to program our subconscious mind!!

News Channels are most dangerous advertisers. They have really programmed most of us by controlling our subconscious mind. They lobby for super rich buggers (SRB) and get paid for it by them. They can lobby for various objectives where massive private gains can be made. They don't need to have "brand ambassadors (BA)" like Dravid to get our attention. These so called "brand ambassadors" mainly cricketers and film stars earn lot of money by being in limelight. Each "brand ambassador" has "teams" of people working for him. For cricketers these "teams" are known as Talent Management Companies (TMC). If BA himself does something that will put him away from so called "limelight”, it affects the bread and butter of those people working in TMC's. This means the News Channels (who work 24/7 for betterment of SRB's) can show anyone in good/bad spotlight depending on whether that cricketer/film star is continuing to favour the SRB's directly and indirectly. Yes, directly and indirectly. This is the main reason why no cricketer and film stars openly support any anti-corruption movement. The BA doesn't want to lose his stream of income (which also affects TMC's stream of income).More than his personal income he is worried about being in bad spotlight. If these News Channels can find fault in Anna Hazare & Baba Ramdev how difficult is it for them to find fault in a flamboyant BA!!

On 4th June 2011, SRK “directly” supported the SRB’s by saying “He doesn’t support Ramdev”. The way this affected the subconscious mind of many Indian’s is disastrous. Lot of people have good feeling for SRK because he has ruled our hearts by working in films and entertaining us. Obviously, these SRB’s can’t pay money to SRK openly as a “brand ambassador (BA)” to say “He doesn’t support Ramdev”. It would have been a stupid and a very loose plot. Instead the SRB’s got News Channels to lobby for them and they took that statement from SRK and showed it repeatedly 24/7 to people of India and that is the reason even when 30,000 people ( Ramdev’s supporters) were driven like dogs in early hours of 5th June 2011 , the subconscious mind of India’s junta didn’t feel anything. All the good feelings which were there for SRK were carried further in our mind and we were made to believe that “If SRK doesn’t support Ramdev then it must not be that important”. People of India are stuck in vicious cycle of “living their own life” than “designing their life” so they are being made easy targets time and again. 

Recently, Sachin Tendulkar “indirectly” supported the SRB’s by accepting Rajya Sabha nomination. The nomination was result of his closeness with Ambani’s who in turn are close to fake Gandhi family. Some people rightly argue that Sachin can do good for country as Rajya Sabha member. They might be true but the problem is that News Channels showed the news of Sachin’s nomination 24/7 in favour of the fake Gandhi family by showing his arrival at 10 Janpath to meet Sonia again and again. The goodness of Sachin was associated with fake Gandhi family and the thought of Sachin=Sonia was planted in our subconscious mind. 

I know all of you will say, Aamir Khan supported Anna Hazare. He has also started Satyamev Jayate which is much better than Anna Hazare approach. Let me tell you that Reliance Foundation is philanthropy partner in this show. The same Reliance Group also owns 95% stake in Infotel (a TV consortium that controls 27 TV news and entertainment channels, including CNN-IBN, IBN Live, CNBC, IBN Lokmat, and ETV ).... So basically Reliance who in itself is SRB wants to use the goodness of Aamir Khan and wants to plant a thought in our subconscious mind that all this movements run by Anna & Ramdev are good but they are not that important….This is a very high stake game and movement run by Anna & Ramdev affects the SRB’s very badly. If these SRB’s and BA’s have adopted a whole village and take care of them doesn’t mean they can hide behind that charity work and do whatever they want. All they are interested in is being a SRB.

You should also know that not only companies like Reliance (one of SRB) have their contacts/stake in News Channels but News Channels have other business as well. Dainik Bhaskar has 60 other businesses other than the Newspaper. The point I am trying to make is that the SRB’s throw piece of bone at these dogs (news channels) and these dogs fight for the piece of bone. In return, these loyal dogs wag their tail and assure the SRB’s to brainwash us (Junta of India). 

Some people rightly argue that they are well aware that News Channels are biased but basically that is our conscious mind which is aware. Our subconscious mind is still programmed by the news Channels and subconsciously we are a slaves of SRB’s. If you think whatever has been typed above doesn’t make sense then obviously you are under an impression that you are the smartest person in the world. If you think it makes sense then pass the message to people who can’t use social media.

યક્ષ અને યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ - 2

યુધિષ્ઠિર : સંતો માર્ગદર્શક દિશા છે. આકાશને જળ કહ્યું છે. ગાય અન્ન ગણાય છે. યાચના વિષ છે અને શ્રાદ્ધનો કાળ બ્રાહ્મણ છે. અથવા હે યક્ષ, તમે શું માનો છો ?

યક્ષ : તપનું લક્ષણ શું ? દમ કોને કહ્યો છે ? ઉત્તમ ક્ષમા કયી છે ? કોને લજ્જા કહી છે ?

યુધિષ્ઠિર : સ્વધર્મનું વર્તન તપનું લક્ષણ કહ્યું છે. મનના દમનને દમ કહ્યો છે. સુખદુઃખાદિ દ્વન્દ્વોને સહન કરવા એને ઉત્તમ ક્ષમા કહી છે. અકાર્યથી અટકવું એને લજ્જા કહી છે.

યક્ષ : કોને જ્ઞાન કહ્યું છે ? શાને શમ કહ્યો છે ? શાને પરમદયા કહી છે ? અને શાને આર્જવ કહ્યું છે?

યુધિષ્ઠિર : તત્વાર્થનો સારી રીતે બોધ એને જ્ઞાન કહ્યું છે. ચિત્તની પ્રશાંતતાને શમ કહ્યો છે. ભૂતમાત્રના સુખની ઇચ્છાને પરમ દયા કહી છે. ચિત્તની સમતાને આર્જવ કહ્યું છે.

યક્ષ : મનુષ્યને કયો શત્રુ દુર્જય છે ? કયો વ્યાધિ અંતકારી છે ? કોને સાધુ કહ્યો છે ? કોને અસાધુ ગણ્યો છે ?

યુધિષ્ઠિર : મનુષ્યને માટે ક્રોધ દુર્જય શત્રુ છે લોભ અંતકારી વ્યાધિ છે. પ્રાણીમાત્રના હિતમાં રહેનારને સાધુ કહ્યો છે. અને નિર્દય પુરુષને અસાધુ ગણ્યો છે.

યક્ષ : કોને મોહ કહ્યો છે ? કોને માન કહ્યું છે ? કોને આળસ કહેવાય ? અને કોને શોક કહ્યો છે ?

યુધિષ્ઠિર : ધર્મ વિશેના અજ્ઞાનને મોહ કહ્યો છે. આત્માભિમાનને માન કહ્યું છે. ધર્મમાં નિષ્ક્રિય રહેવું એને જ આળસ કહે છે. અજ્ઞાનને શોક સમજે છે.

યક્ષ : ઋષિઓએ શાને સ્થૈર્ય કહ્યું છે ? ધૈર્ય કહ્યું છે ? ઉત્તમ સ્નાન કયું કહ્યું છે ? કોને લોકમાં દાન કહે છે ?

યુધિષ્ઠિર : સ્વધર્મમાં સ્થિરતાને ઋષિઓએ સ્થૈર્ય કહ્યું છે ઇન્દ્રિયનિગ્રહને ધૈર્ય કહ્યું છે. મનના મેલના ત્યાગને ઉત્તમ સ્નાન કહ્યું છે અને પ્રાણીમાત્રના રક્ષણને આ લોકમાં દાન કહે છે.

યક્ષ : કયા પુરુષને પંડિત જાણવો ? કોને નાસ્તિક કહે છે ? મૂર્ખ કોણ છે ? કામ શું છે ? અને મત્સર કોને કહ્યો છે ?

યુધિષ્ઠિર : ધર્મવેત્તા પુરુષને પંડિત જાણવો. મૂર્ખને નાસ્તિક કહે છે. સંસારની વાસના કામ છે અને હૃદયના તાપને મત્સર કહ્યો છે.

યક્ષ : કોને અહંકાર કહ્યો છે ? દંભ કોને કહ્યો છે ? કોને પરમ દૈવ કહ્યું છે ? અને કોને પિશુનતા કહે છે ?

યુધિષ્ઠિર : અત્યંત અજ્ઞાનને અહંકાર કહ્યો છે. યશની ધજા ફરકાવવા કરેલા ધર્મને દંભ કહ્યો છે. દાનના ફળને પરમદૈવ કહ્યું છે. અને પારકાને દૂષણ આપવું એને પિશુનતા કહે છે.

યક્ષ : ધર્મ, અર્થ અને કામ પરસ્પર વિરોધી છે તો એ નિત્ય વિરોધીઓનો કેવી રીતે સંગમ થાય ?

યુધિષ્ઠિર : જ્યારે ધર્મ અને ભાર્યા બન્ને પરસ્પર અનુકૂળ રહીને વર્તે છે. ત્યારે ધર્મ, અર્થ અને કામ એ ત્રણેનો એકત્ર સમાગમ થાય છે.

યક્ષ : હે ભરતોત્તમ ! શાથી અક્ષય નરક મળે છે ?

યુધિષ્ઠિર : જે પુરુષ યાચના કરનારા અકિંચન માનવને બોલાવીને પછી 'નથી' એમ કહે છે તે અક્ષય નરકમાં જાય છે. જે પુરુષ વેદો, ધર્મશાસ્ત્રો, બ્રાહ્મણો, દેવો અને પિતૃધર્મો સંબંધમાં મિથ્યા વર્તન રાખે છે તે અક્ષય નરકને પામે છે. જે મનુષ્ય પાસે ધન હોવાં છતાં લોભને લીધે તેનું દાન કરતો નથી, તેમ તેનો ઉપભોગ કરતો નથી અને જો કોઇને નિમંત્રણ આપ્યા પછી તેનો 'નથી' એમ કહે છે તે અક્ષય નરકનો વાસી થાય છે.

યક્ષ : કુળ, ચારિત્ર્ય, સ્વાધ્યાય અને વિદ્યા એમાંથી શા વડે બ્રાહ્મણત્વ મળે છે ?

યુધિષ્ઠિર : હે યક્ષ ! સાંભળ. બ્રાહ્મણત્વમાં કુળ, સ્વાધ્યાય કે વિદ્યા કારણરૂપ નથી, ચારિત્ર્ય જ નિસંશય કારણરૂપ છે. આથી બ્રાહ્મણે ચારિત્ર્યનું જ યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું જોઇએ. જ્યાં સુધી તે ચારિત્ર્યભ્રષ્ટ થતો નથી ત્યાં સુધી હીન થતો નથી. પણ જ્યાં તે ચારિત્ર્યથી ભ્રષ્ટ થાય ત્યાં મૃતઃપાય બની જાય છે. અધ્યયન કરનારાઓ, અધ્યયન કરાવનારાઓ અને બીજા શાસ્ત્રવિચારકો એ સર્વે વ્યસનોને અધીન અજ્ઞાની છે. માત્ર જે ક્રિયાવાન શાસ્ત્રસંમત આચરણવાળો છે તે જ પંડિત છે. ચારે વેદોનું અધ્યયન કરનારો હોવા છતાં જો કોઇ દુરાચારી હોય તો તે શૂદ્ર કરતાં પણ નીચો છે. જે અગ્નિહોત્રપરાયણ અને જિતેન્દ્રિય છે તે જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.

યક્ષ : પ્રિય વચન બોલનારાને શું મળે છે ? વિચારીને કાર્ય કરનારને શું મળે છે ? અનેક મિત્રો કરનારાને શું મળે છે ? અને ધર્મમાં રહેનારને શું મળે છે ?

યુધિષ્ઠિર : પ્રિય વચન બોલનારને સર્વની પ્રિયતા મળે છે. વિચારીને કાર્ય કરનારાને અધિકાધિક વિજય મળે છે. અનેક મિત્રો કરનારાને સુખવાસ મળે છે. અને ધર્મમાં રત રહેનારને ઉત્તમ ગતિ મળે છે.

યક્ષ : કોણ આનંદથી રહે છે ? આશ્ચર્ય શું છે ? માર્ગ કયો છે ? વાર્તા કઇ છે ? મારા આ ચાર પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ; એટલે તારા ભાઇઓ સજીવન થશે.

યુધિષ્ઠિર : જે મનુષ્ય દેવાથી રહિત છે, જેને પ્રવાસે જવું પડતું નથી, અને જે દિવસના પાંચમા કે છઠ્ઠા ભાગે પોતાના જ ઘરમાં ભાજીપાલો રાંધીને ખાય છે, તે મનુષ્ય આનંદ કરે છે. આ સંસારમાં રોજરોજ પ્રાણીઓ યમલોકમાં જાય છે. છતાં બાકીના મનુષ્યો પોતાને અવિનાશી માને છે એથી બીજું આશ્ચર્ય શું હોઇ શકે ? તર્કથી નિર્ણય થતો નથી. શ્રુતિઓ ભિન્ન અર્થવાળી છે. તેના વ્યાખ્યાતા ઋષિ એક નથી કે જેના મતને પ્રમાણ મનાય અને ધર્મનું તત્વ ગુહામાં રાખેલું છે. અર્થાત્ ગૂઢ છે. આથી જે માર્ગે મહાજન જાય તે જ સામાન્ય જનોનો માર્ગ છે. આ મહાન મોહભરી કઢાઇમાં કાળ પોતે સૂર્યરૂપી અગ્નિથી ચેતાવેલાં રાત્રિ અને દિવસરૂપી ઇંધન વડે માંસ અને ઋતુરૂપી કડછીથી પ્રાણીઓને ઉપર નીચે કરીને જે રાંધે છે એને જ વાર્તા કહેવામાં આવે છે.

યક્ષ : તેં મારા પૂછેલા પ્રશ્નોના સંતોષકારક ઉત્તરો આપ્યા છે. હવે તું પુરુષની વ્યાખ્યા કર અને કહે કે કયો પુરુષ સર્વ સંપત્તિમાન છે ?

યુધિષ્ઠિર : પુણ્યકર્મ વડે મનુષ્યનો કીર્તિઘોષ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને સ્પર્શે છે. જ્યાં સુધી તેનો કીર્તિઘોષ રહે છે ત્યાં સુધી તે પુરુષ કહેવાય છે. જે નર પ્રિય અને અપ્રિય વિશે, સુખ અને દુઃખ વિશે, તેમજ ભૂત અને ભાવિને વિશે એક સમાન છે, તે પુરુષ સર્વસંપત્તિવાન કહેવાય છે.

યુધિષ્ઠિરને પૂછવાના યક્ષના પ્રશ્નો એવી રીતે પૂરા થયા.

યક્ષ અને યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ - 1

યક્ષ :  આદિત્યને કોણ ઉદિત કરે છે ? એના આસપાસ કોણ છે ? એને કોણ અસ્ત પમાડે છે ? એ શામાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે ?

યુધિષ્ઠિર : આદિત્યને બ્રહ્મ ઊંચે ઉદિત કરે છે. દેવો તેના સહાયકર્તા સાથીઓ છે. ધર્મ તેને અસ્ત પમાડે છે. અને સત્યના આધારે તે પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

યક્ષ : શાનાથી મનુષ્ય શ્રોત્રિય થાય છે ? શાનાથી તેને મહત્પ્રાપ્તિ થાય છે ? શાથી તે સહાયવાન થાય છે ? અને શાથી તે બુદ્ધિમાન બને છે ?

યુધિષ્ઠિર : વેદાધ્યાનથી મનુષ્ય શ્રોત્રિય થાય છે; તપથી તેને મહત્પ્રાપ્તિ થાય છે; ધૃતિથી તે સહાયવાન થાય છે અને વૃદ્ધોની સેવાથી બુદ્ધિમાન બને છે.

યક્ષ : બ્રાહ્મણોનું દેવત્વ શું છે ? તેમનામાં સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ શો છે ? તેમનામાં મનુષ્યભાવ શો છે ? અને તેમનામાં દુર્જનોના જેવું આચરણ શું છે ?

યુધિષ્ઠિર : વેદોનો સ્વાધ્યાય એ બ્રહ્મણોનું દેવત્વ છે. તપસ્યા તેમનામાં સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ છે. મરણ તેમનામાં મનુષ્યભાવ છે, અને નિંદા તેમનામાં દુર્જનોના જેવું આચરણ છે.

યક્ષ : ક્ષત્રિયોમાં દેવત્વ શું છે ? તેમનામાં સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ કયો છે ? તેમનામાં મનુષ્યભાવ શો છે ? અને તેમનામાં દુર્જનોના જેવું આચરણ શું છે ?

યુધિષ્ઠિર : બાણ અને અસ્ત્રોનું ધારણ એ ક્ષત્રિયોમાં દેવત્વ છે. યજ્ઞ એ તેમનામાં સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ છે. ભય તેમનામાં મનુષ્યભાવ છે અને શરણાગતનો ત્યાગ કરવો એ તેમનામાં દુર્જનોના જેવું આચરણ છે.

યક્ષ : આવપન (વાવણી) કરનારાઓને શી વસ્તુ શ્રેષ્ઠ છે ? નિવાપન (રોપણી) કરનારાઓને શી વસ્તુ ઉત્તમ છે ? પ્રતચિષ્ઠા ઇચ્છનારાઓને કઇ વસ્તુ શ્રેષ્ઠ છે ? અને પ્રજોત્પાદન કરનારાઓને કંઇ વસ્તુ ઉત્તમ છે ?

યુધિષ્ઠિર : આવપન કરનારાઓને વૃષ્ટિ શ્રેષ્ઠ છે; નિવાપન કરનારાઓને પુત્ર ઉત્તમ છે; પ્રતિષ્ઠા ઇચ્છનારાઓને ગાયો શ્રેષ્ઠ છે; અને પ્રજોત્પાદન કરનારાઓને પુત્ર ઉત્તમ છે.

યક્ષ : ઇન્દ્રિયોના વિષયોને અનુભવતો, બુદ્ધિમાન લોકથી પૂજાયેલો અને સર્વ પ્રાણીઓમાં માન પામેલો એવો કયો મનુષ્ય જીવતો છતાં મરેલો છે ?

યુધિષ્ઠિર : જે મનુષ્ય દેવ, અતિથિ, પોષ્યવર્ગ, પિતૃઓ અને પોતાનો પંડ એ પાંચને કાંઇ જ આપતો નથી તે જીવતો છતાં મરેલો છે.

યક્ષ : કોણ પૃથ્વી કરતાં પણ વિશેષ ભારે છે ? કોણ આકાશ કરતાં પણ વધારે ઉચ્ચ છે ? કોણ વાયુ કરતાં પણ વિશેષ શીઘ્ર છે ? કોણ તરણા કરતાં પણ વધારે તુચ્છ છે ?

યુધિષ્ઠિર : માતા પૃથ્વી કરતાં પણ વિશેષ ભારે છે. પિતા આકાશ કરતાં પણ વધારે ઉચ્ચ છે મન વાયુ કરતાં પણ વિશેષ શીઘ્ર છે. ચિંતા તરણા કરતાં પણ વધારે તુચ્છ છે.

યક્ષ : સૂતા છતાં પણ કોણ આંખ મીંચતું નથી ? જન્મ્યા પછી કોણ હલનચલન કરતું નથી ? કોને હૃદય હોતું નથી ? અને કોણ વેગથી વૃદ્ધિ પામે છે ?

યુધિષ્ઠિર : માછલા સૂતા છતાં પણ આંખ મીંચતાં નથી. ઇંડુ જન્મ્યા છતાં પણ ચાલતું નથી. પથ્થરને હૃદય હોતું નથી. નદી વેગથી વૃદ્ધિ પામે છે.

યક્ષઃ પ્રવાસે નીકળેલાનો મિત્ર કોણ ? ઘરમાં વસેલાનો મિત્ર કોણ ? રોગીનો મિત્ર કોણ ? અને મરણની તૈયારીવાળાનો મિત્ર કોણ ?

યુધિષ્ઠિર : વેપારીઓનો સાથ એ પ્રવાસે નીકળેલાનો મિત્ર છે. ભાર્યા ઘરમાં વસેલાનો મિત્ર છે. વૈદ્ય રોગીનો મિત્ર છે અને દાન મરણની તૈયારીવાળાનો મિત્ર છે.

યક્ષ : ભૂતમાત્રનો અતિથિ કોણ છે ? સનાતન ધર્મ કયો છે ? અમૃત શું છે ? અને આ સર્વ જગત શું છે ?

યુધિષ્ઠિર : અગ્નિ ભૂતમાત્રનો અતિથિ છે. મોક્ષધર્મ સનાતન ધર્મ છે. ગાયનું દૂધ અમૃત છે. વાયુ સર્વ જગત છે.

યક્ષ : કોણ એકલો વિચરે છે ? કોણ જન્મીને પાછો જન્મે છે ? ટાઢનું ઓસડ શું છે ? અને મહાન ભંડાર કયો છે ?

યુધિષ્ઠિર : સૂર્ય એકલો વિચરે છે. ચંદ્રમા જન્મીને પાછો જન્મે છે, અગ્નિ ટાઢનું ઓસડ છે અને ભૂમિ મહાન ભંડાર છે.

યક્ષ : ધર્મનું સ્થાન કયું છે ? યશનું મુખ્ય સ્થાન શું છે ? સ્વર્ગનું મુખ્ય સ્થાન શું છે ? અને સુખનું મુખ્ય સ્થાન શું છે ?

યુધિષ્ઠિર : દક્ષતા ધર્મનું મુખ્ય સ્થાન છે. દાન યશનું મુખ્ય સ્થાન છે. સત્ય સ્વર્ગનું મુખ્ય સ્થાન છે. અને શીલ સુખનું મુખ્ય સ્થાન છે.

યક્ષ : મનુષ્યનો આત્મા કોણ છે ? તેનો દેવથી પ્રાપ્ત થયેલો મિત્ર કોણ છે ? તેનું જીવનસાધન શું છે ? તેનો પરમ આશ્રય શો છે ?

યુધિષ્ઠિર : પુત્ર મનુષ્યનો આત્મા છે. ભાર્યા તેનો દૈવકૃત મિત્ર છે. મેઘ તેનું જીવનસાધન છે. દાન તેનો પરમ આશ્રય છે.

યક્ષ : ધનપ્રાપ્તિમાં ઉત્તમ સાધન કયું છે ? ધનોમાં ઉત્તમ ધન કયું છે ? લાભોમાં ઉત્તમ લાભ કયો છે ? અને સુખોમાં ઉત્તમ સુખ શું છે ?

યુધિષ્ઠિર : દક્ષતા ધનપ્રાપ્તિમાં ઉત્તમ સાધન છે. વિદ્યા ધનોમાં ઉત્તમ ધન છે. આરોગ્ય લાભોમાં ઉત્તમ લાભ છે. સંતોષ સુખોમાં ઉત્તમ સુખ છે.

યક્ષ : આ લોકમાં પરમ ધર્મ કયો છે ? સદા ફલદાયી ધર્મ કયો છે ? શો નિયમ રાખવાથી મનુષ્યને શોક કરવો પડતો નથી ? અને કોની સાથેની સંગતિ નિષ્ફળ જતી નથી ?

યુધિષ્ઠિર : પ્રાણી માત્રને અભયદાન એ લોકમાં પરમધર્મ છે. ત્રયીધર્મી (વેદોક્તધર્મ) સદા ફલદાયી ધર્મ છે. મનોનિગ્રહ રાખવાથી મનુષ્યને શોક કરવો પડતો નથી અને સત્પુરુષો સાથેની સંગતિ નિષ્ફળ જતી નથી.

યક્ષ : શું ત્યાગવાથી મનુષ્ય પ્રિય થાય છે ? શું ત્યાગવાથી તેને શોક કરવો રહેતો નથી ? શું ત્યાગવાથી તે ધનવાન થાય છે ? અને શું ત્યાગવાથી સુખી બને છે ?

યુધિષ્ઠિર : માનને તજવાથી મનુષ્ય પ્રિય થાય છે. ક્રોધને તજવાથી તેને શોક કરવો રહેતો નથી. કામને તજવાથી તે ધનવાન થાય છે. લોભને તજવાથી સુખી બને છે.

યક્ષ : શા માટે બ્રાહ્મણને દાન આપવું ? શા કાજે નટ-નર્તકોને ધન આપવું ? શા માટે સેવકાદિને દ્રવ્ય આપવું ? શા કાજે રાજાઓને કર આપવા ?

યુધિષ્ઠિર : ધર્મને કાજે બ્રાહ્મણને દાન આપવું. યશને કાજે નટ-નર્તકોને ધન આપવું. ભરણપોષણને માટે સેવકાદિને દ્રવ્ય આપવું. ભયને માટે રાજાઓને કર આપવા.

યક્ષ : આ લોક શાથી ઢંકાયેલો છે, શાથી તે પ્રકાશતો નથી ? શા કારણે તે મિત્રોનો ત્યાગ કરે છે ? અને શા કારણે તે સ્વર્ગે જતો નથી ?

યુધિષ્ઠિર : અજ્ઞાનથી આ લોક ઢંકાયેલો છે. તમોગુણથી તે પ્રકાશતો નથી. લોભના કારણથી તે મિત્રોને ત્યજે છે. સંગને કારણે તે સ્વર્ગે જતો નથી.

યક્ષ : કયો પુરુષ મરેલો ગણાય ? કયું રાષ્ટ્ર મરેલું ગણાય ? કયું શ્રાદ્ધ મરેલું ગણાય ? અને કયો યજ્ઞ મરેલો કહેવાય ?

યુધિષ્ઠિર : દરિદ્ર પુરુષ મરેલો ગણાય. અરાજક રાષ્ટ્ર મરેલું ગણાય. વેદવેત્તા બ્રાહ્મણ વિનાનું શ્રાદ્ધ મરેલું ગણાય. દક્ષિણા વિનાનો યજ્ઞ મરેલો મનાય.

યક્ષ : દિશા કઇ છે ? જળ શાને કહ્યું છે ? અન્ન શું છે ? શ્રાદ્ધનો કાળ કયો ? આ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ અને પછી પાણી પી તથા લઇ જા.

વીર હમીરજી - સોમનાથની સખાતે’

અરઠીલાના ભીમજી ગોહિલને ત્રણ કુંવર થયા : દુદાજી, અરજણજી અને હમીરજી, અરઠીલા  લાઠીની ગાદી દુદાજી સંભાળતા, ગઢાળીનાં 11 ગામ અરજણજી સંભાળતા અને સૌથી નાના પુત્ર હમીરજી સમઢિયાળા ગામની ગાદી સંભાળતા હતા.

એક દિવસ બે કૂકડાઓ વચ્ચેની લડાઈમાં અરજણજી અને હમીરજી વચ્ચે અંટસ પડી. હમીરજી તેમના 200 રાજપૂત સાથે મારવાડ ચાલ્યા ગયા.

દિલ્હીની ગાદી ઉપર તે વખતે મહમદ તઘલખ બીજાનું શાસન હતું. એણે ઝફરખાનને ગુજરાતનો સૂબો નિયુક્ત કર્યો. ઝફરખાન મૂર્તિપૂજાનો કટ્ટર વિરોધી હતો. તેની નજર સોમનાથ મંદિર ઉપર હતી, કારણ કે હિંદુ લોકોની ખૂબ જ આસ્થા તેના ઉપર હતી.

એક તોફાનમાં ઝફરખાનનો ખાસ સાથી રસૂલખાન હિન્દુઓના હાથે હણાયો. આ ખબર ઝફરખાનને મળતાં તે કાળઝાળ થઈ ઊઠ્યો અને સોરઠને દળી નાખવા તેના હાથ સળવળી ઊઠ્યા. આમ ઝફરખાન સોરઠ પર ચડ્યો છે. ગઢના કિલ્લાના દરવાજા ભાંગી નાખે તેવા હાથી સાથે લીધા છે. ભેંકાર તોપું ઢસડાતી આવે છે અને કાબુલી, મકરાણી, અફઘાની અને પઠાણી સૈનિકોની ફોજ લઈને ઝફરખાન સોમનાથ મંદિર ઉપર આક્રમણ કરવા ચાલ્યો આવે છે.

સોમનાથ ઉપર આક્રમણ થાય તે પહેલાં સૌરાષ્ટ્રના ગઢાળીથી અરજણજીએ માણસુર નામના ગઢવીને હમીરજીને ગોતીને પરત અરઠીલા લાવવા મોકલ્યો હતો. અરજણજી વિરહમાં ખૂબ જ દુ:ખી છે તે વાત સાંભળીને હમીરજી હલી ગયા. તેમણે પોતાની સાથે રહેલ 200 જેટલા રાજપૂત ઘોડેસવારો સાથે ગઢાળીનો મારગ પકડ્યો.

હમીરજી પોતાના મિત્રો સાથે તેમના મોટાભાઈને ત્યાં અરઠીલામાં દિવસો પસાર કરતા હતા. ઝફરખાન સોમનાથ ઉપર ચડી આવે છે તે વાતની હમીરજીને ખબર પણ નહોતી. એક દિવસ જમવાની ઉતાવળ કરતાં હમીરજીને એમની ભાભીએ કહ્યું, ‘દિયરજી, આટલી બધી ઉતાવળ કાં કરો? ઝટ ખાઈને સોમૈયાની સખાતે ચડવું છે?’

આ સાંભળીને હમીરજીએ પૂછ્યું કે, ‘કેમ ભાભી, સોમૈયા પર સંકટ છે?’

ભાભીએ જવાબ આપ્યો, ‘પાદશાહી દળકટક સોમનાથ મંદિરને તોડવા ચાલ્યું આવે છે અને ગુજરાતના સૂબાની ફોજ સોમનાથના માર્ગે છે.’

ભાભીની વાત સાંભળીને હમીરજી સફાળા બેઠા થઈ ગયા અને કહ્યું, ‘ભાભી, શું વાત કરો છો? કોઈ રાજપૂતજાયો સોમનાથ માટે મરવા નીકળે તેવો નથી? મહાદેવ પર રાજપૂતોના દેખતાં વિધર્મીઓની ફોજ ચડશે? રાજપૂતી મરી પરવારી છે?’

તેમનાં ભાભીએ નિરાશ થઈને કહ્યું કે, ‘રાજપૂતો તો પાર વિનાના છે પણ સોમૈયાની સખાતે ચડે તેવો મરદ એકેય દેખાતો નથી. અને તમને બહુ લાગી આવતું હોય તો તમે હથિયાર બાંધો. દિયરજી, તમેય કયાં રાજપૂત નથી?’

ભાભી સ્ત્રીસહજ બોલી ગયાં પણ હમીરજીને ઝાળ લાગી ગઈ, મેણું હાડોહાડ વ્યાપી ગયું. હમીરજીએ ભાભીને કહ્યું કે, ‘મારા બેય ભાયુંને ઝાઝેરા જુહાર કહેજો. હું તો સોમનાથ મંદિરની સખાતે જાઉં છું’. અને બસ્સો જેટલા મરજીવા સાગરીતો સાથે હમીરજીએ સોમનાથનો મારગ લીધો.

કલૈયા કુંવર જેવા બસ્સો ભાઈબંધ સાથે સોમનાથને રસ્તે ચાલ્યા જાય છે. રસ્તામાં એક નેસડું આવ્યું. અરધી રાતનો સમય થયો હશે. ચારે બાજુ સૂનકાર વ્યાપેલો હતો, ત્યાં રાતના સૂનકારને ચીરતો મરશિયાનો અવાજ સંભળાયો. નેસના ઝૂંપડામાં એક વૃદ્ધા ચારણ મરશિયા ગાય છે. આઈનું રોણું સાંભળીને પવન પણ થંભી ગયો છે. હમીરજી પણ ઊભા રહી ગયા અને નેસમાં જઈને પૂછે છે કે, ‘મા, તમે કોના મરશિયા ગાતાં હતાં?’

આઈએ જવાબ આપ્યો કે, ‘હું રંડવાળ છું બાપ. મારા દીકરાના મરશિયા ગાતી’તી. જુવાનજોધ પુત્ર હમણાં પંદરેક દિવસ પહેલાં મરણ પામેલ છે.’

આ સાંભળીને હમીરજીએ આઈને કહ્યું કે, ‘મા, પુત્રને મર્યા પછી પણ લાડ લડાવો છો તો મારા મરશિયા ગાશો? મારે સાંભળવા છે.’

તે વૃદ્ધાનું નામ લાખબાઈ હતું તેણે કહ્યું, ‘મોળા બાપ, ઈ શું બોલ્યો? તારા મરશિયા ગાઈને ઈ પાપમાંથી ક્યારે છૂટવું?’

હમીરજીએ કહ્યું, ‘આઈ અમે મરણને મારગે છીએ. સોમૈયાની સખાતે જવા નીકળ્યા છીએ. ઈ મારગેથી પાછા અવાય એવું નથી’. ત્યારબાદ હમીરજીએ આઈને માંડીને બધી વાત કરી.

આઈ લાખબાઈ પોરસીલા રાજપૂતની જવામર્ંદી ઉપર ઓળઘોળ થઈ ગયાં. અંતરથી આશિષ આપ્યા પછી કહ્યું કે ‘બેટા હમીરજી, તું પરણ્યો છે?’

હમીરજીએ જવાબ આપ્યો કે ‘ના, આઈ’

વૃદ્ધાએ કહ્યું, ‘તો રસ્તામાં જે મળે તેની સાથે લગ્ન કરી લેજે. કુંવારાને રણમાં અપસરા વરે નહીં’.

‘પણ આઈ, અમને મરવા જનારાને કોણ દીકરી આપે?’ હમીરજીએ શંકા વ્યક્ત કરી.

આઈએ કહ્યું, ‘બાપ, આ રસ્તે તારી શૂરવીરતા પર રાજી થઈને કોઈ પોતાની દીકરી તને પરણાવે તો ના ન પાડતો. મારું વેણ પાળજે દીકરા.’ આટલું બોલીને આઈ લાખબાઈ ડમણીમાં બેસી સોમનાથને મારગે ચાલ્યાં.

હમીરજીને કહે, ‘હું તારી પહેલાં સોમનાથ જઈને વાટ જોઈશ.’

લાખબાઈ આગળ ચાલતાં રસ્તામાં દ્રોણ ગઢડા આવ્યું. વેગડાજી કરીને ભીલ સરદારની ગિરમાં આણ ફરે. ત્રણસો ભીલ તેની પાસે તૈયાર રહેતા અને દોઢ હજાર ભીલયોદ્ધા ભેગા કરી શકતો. વેગડાજીને એક જુવાન દીકરી હતી. તેનું નામ રાજબાઈ. આમ તો રાજબાઈ એક રાજપૂતની દીકરી હતી. એક ધિંગાણામાં વેગડા ભીલે જેઠવા રાજપૂતને ઠાર મારેલો ત્યારે રાજપૂતે વેગડાને એ દીકરી સોંપેલી. વેગડાએ પોતાની દીકરી હોય તેમ તેને ઉછેરી હતી. લાખબાઈ દ્રોણ ગઢડા પહોંચતા વેગડા ભીલે તેમની ડમણી અટકાવી. બે ટંક રોક્યાં. દીકરી માટે કોઈ સારા રાજપૂતનું ઠેકાણું પૂછ્યું. તેથી લાખબાઈએ કહ્યું કે, ‘બાપ વેગડા, હમીરજી લાઠિયો સોમૈયાની સખાતે નીકળ્યો છે. તને ના નહીં પાડે. એની સાથે રાજબાઈને વરાવ. મર્દ રાજપૂત છે.’

બે દી પછી હમીરજી દ્રોણ ગઢડા પહોંચ્યા. વેગડા ભીલે હમીરજી સમક્ષ પોતાની દીકરી સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.

હમીરજીની સંમતિ મળી ગઈ પણ વાત એમ હતી કે તેમની સાથેના બસ્સો જેટલા સાથીઓએ પણ હમીરજી પરણે ત્યારે જ પરણવાનાં નીમ લીધાં હતાં. તેથી ભીલોની કન્યા સાથે તેમનાં પણ લગ્ન ગોઠવવામાં આવ્યાં. આમ ગિરની ભીલપુત્રીઓ સાથે બસ્સો રાજપૂત અને રાજબાઈ સાથે હમીરજીનાં સમૂહલગ્ન ઉજવાણાં. ઢોલ અને શરણાઈ ગહેકી ઊઠ્યાં, મોતને માંડવે પોંખવા જતા યુવકોએ હર્ષોલ્લાથી ગિરને ગાંડી કરી મૂકી.

ગિરના જંગલમાં લગ્ન થયાં ને બીજે જ દિવસે હમીરજીએ સોમનાથનો મારગ પકડ્યો. તેમની સાથે વેગડાજી અને તેમના સાથી ભીલોએ પણ પ્રયાણ કર્યું. રસ્તામાં રાજપૂત કાઠી આહીર, મેર, ભરવાડ અને રબારી જેવી જ્ઞાતિઓના જુવાનોને સોમનાથની સખાતે સાથે આવવા તૈયાર કરી સોમનાથ પહોંચી ગયા.

ઝફરખાનની ફોજ સોરઠના સીમાડા દબાવતી ચાલી આવે છે. રાજાઓ અને ઠાકોરોને દંડતો આવે છે. જ્યારે આ બાજુ હમીરજી, વેગડાજી અને બીજા શૂરવીરો સોમનાથના પ્રાંગણમાં વાટ જોઈ રહ્યા છે. પૂજારીઓ અને પ્રભાસના નગરજનો સાબદા બની ઊભા છે. વિજયના કેફમાં મદમસ્ત બનેલો ઝફરખાન બરાબર પ્રભાસના પાદરમાં આવી પહોંચ્યો. વેગડાજીના ભીલોનાં તાતાં તીરોએ બાદશાહી ફોજનાં સામૈયાં કર્યાં. બળુકા હાથમાંથી છૂટતાં બાણ મુસ્લિમ સેનાને ત્રાહિમામ્ પોકરાવી રહ્યાં છે. એક બાજુ દેવાલયને તોડવાનું પ્રબળ ઝનૂન છે તો બીજી તરફ મંદિરને બચાવવાની અજબ ટેક છે. હાથી પર બેઠેલા ઝફરખાને સૈન્યનો સંહાર થતો નિહાળી તોપો આગળ કરવાનો  હુકમ  છોડ્યો.

તે સમયે ભીલ બાણાવળીઓ ઝફરખાનનો ઇરાદો પામી ગયા. સોમનાથને ફરતી ગીચ ઝાડીમાં વૃક્ષોમાં સંતાઈને બાણવર્ષા તેમણે શરૂ કરી. સૂબાના તોપચીઓ તોપ માથે ચિત્કાર કરીને ઢળવા માંડ્યા. ઝફર વધારે રોષે ભરાયો હતો. તોપચીઓ મરતાં બીજી હરોળ આગળ કરી. ભીલ સૈનિકોની સંખ્યા ઓછી થવા લાગી. વેગડા ભીલ પણ શહીદ થયા. ઝફરખાનના સૈન્યએ સોમનાથના ગઢ માથે હલ્લો કર્યો. સામે હમીરજી પણ સાવધ હતા. સળગતા તીરના મારા સાથે પથ્થરના ગોળા ગબડતા મૂક્યા. ગઢ પાસે આવી ગયેલા સૈનિકો માથે ઊકળતાં તેલ રેડ્યાં. આમ પ્રથમ હલ્લો પાછો પડ્યો. ઝફરખાને સોમનાથને ત્રણેય બાજુથી ઘેરી લીધું હતું અને એક બાજુ તો સમુદ્ર હતો. બીજા દિવસે સવારથી જ હમીરજી અને સૈનિકોએ ઘોડાઓ ઉપર સવાર થઈને દુશ્મનોના હાથીને ભાલા ભોંકીને ત્રાહિમામ્ પોકરાવી દીધા. ઝફરખાનનું સૈન્ય હચમચી ગયું. ઝફરખાને અંદર પ્રવેશવા માટે ગઢના પાયામાં સુરંગ ખોદાવી હતી, તેમાં હમીરજીએ પાણી રેડાવીને નકામી બનાવી દીધી હતી. આમ યુદ્ધને લગાતાર નવ દિવસ પૂરા થઈ ગયા હતા.

સોમનાથના ગઢની સામે જ નવ-નવ દિવસથી ઝફરખાનના સૈન્યનો સામનો કરતાં કરતાં હમીરજી પાસે હવે તો અમુક ચુનંદા શૂરવીરો જ બચ્યા હતા. સોમનાથને તૂટતું બચાવવા હમીરજીની આગેવાનીમાં આવેલા તમામ શૂરવીરો એકઠા થયા હતા. નવમા દિવસની રાત્રે હમીરજીએ યુદ્ધનો વ્યૂહ સમજાવ્યો. આખી રાત કોઈ સૂતું નથી, સોમનાથના મંદિરમાં મોતને મીઠું કરવા માટે અબીલ ગુલાલ ઊડી રહ્યો છે. મરણિયા વીરોએ શંકરદાદાને પણ તે રાતે સૂવા ન દીધા. પરોઢીએ નહાઈ ધોઈને હમીરજીએ શંકરની પૂજા કરી. હથિયાર સજી આઈ લાખબાઈને પગે લાગ્યા અને કહ્યું કે આઈ, આશિષ આપો. કાનોકાન મોતનાં મીઠાં ગીતો સાંભળવાની વેળા આવી પહોંચી છે. પટાંગણમાં ઘડીક સૂનકાર ફેલાઈ ગયો. પડથારે બેસીને માળા ફેરવતાં આઈ બોલ્યાં, ‘ધન્ય છે વીરા તને. સોરઠની મરવા પડેલી મર્દાનગીનું તેં પાણી રાખ્યું’.

દશમા દિવસની સવારમાં સૂરજનારાયણનું આગમન થયું કે ગઢના દરવાજા ખૂલ્યા ને હમીરજી અને સાથી યોદ્ધાઓ ઝફરખાનની ફોજ માથે ત્રાટક્યા. અચાનક આક્રમણથી ઝફરખાન હેબતાઈ ગયો. એણે સૈન્યને સાબદું કરીને યુદ્ધ શરૂ કર્યું. બીજી બાજુ મોતને ભેટવા નીકળેલા હમીરજી અને સાથીઓએ કાળોકેર વર્તાવી દીધો. સાંજ પડતાં જ દુશ્મન સૈન્યને અડધા ગાઉ જેટલું પાછું દીધું અને તે દિવસનું યુદ્ધ બંધ થયું. સોમનાથના ગઢમાં પરત ફરતાં જ હમીરજી જુવે છે કે સાથીઓમાં અમુકના હાથ કપાયા છે તો અમુકના પગ, અમુકનાં આંતરડા બહાર નીકળી ગયાં છે. અને હવે લગભગ દોઢસોથી બસ્સો જ સાથી બચ્યા છે. હમીરજીએ સાથીઓ સાથે નિર્ણય કર્યો કે સવારનું યુદ્ધ સોમનાથના સાંનિધ્યમાં લડવું. સવાર પડતાં જ ઝફરખાને સામેથી હુમલો કર્યો. હમીરજી અને સાથીઓ શિવલીંગને જળથી સ્નાન કરાવીને એકબીજાને છેલ્લા જુહાર કરી રણમેદાનમાં ઊતર્યા.

સાંજ પડતાં યુદ્ધમાં હમીરજી અને એક-બે યોદ્ધા જ બચ્યા હતા અને લડી રહ્યા હતા. હમીરજીનું આખું શરીર વેતરાઈને લીરા જેવું થઈ ગયું છે છતાં દુશ્મનોને મચક આપતા નથી. ઝફરખાને સૈનિકોને ઇશારો કર્યો અને હમીરજીને કુંડાળામાં ઘેરી લેવામાં આવ્યા. તેમની સામે એકસામટી દશ તલવાર પડી. શિવલીંગનું રક્ષણ કરતો એ અંતિમ યોદ્ધો પણ ઢળી પડ્યો સોમનાથના મંદિર કાજે હમીરજી પડ્યા અને સોમનાથ પણ પડ્યું. ત્યારે આઈ લાખબાઈ ગઢની દેવડીએ ચડીને નીરખી રહ્યાં હતાં અને આ શૂરવીર યોદ્ધાને બિરદાવતાં મરશિયો ગાયો  કે,

રડવડિયે રડિયા, પાટણ પારવતી તણા,
કાંકણ કમળ પછે, ભોંય તાહળા ભીમાઉત.
વેળ તુંહારી વીર, આવીને ઉં વાટી નહીં,
હાકમ તણી હમીર, ભેખડ હુતી ભીમાઉત.

***

હમીરજી ગોહિલ ઇતિહાસનું અદ્ભુત પાત્ર છે. ઇતિહાસે હમીરજી ગોહિલની નોંધ એટલા માટે લેવી પડે છે કે જ્યારે સૌરાષ્ટ્રની રાજપૂતી રોળાઈ રહી હતી ત્યારે પોતાના મુઠ્ઠીભર ભેરુબંધો સાથે સૂબા ઝફરખાનની જંગી ફોજ સામે સોમનાથનું રક્ષણ કરવા ચડ્યા હતા. આમ હમીરજીને તેમના વંશજો સુરાપુરા તરીકે આજે પણ પૂજે છે ! ગુજરાતની બહાદુર દીકરીઓ - એક રજપૂતાણી અને બસો ભીલ કન્યાઓએ સુહાગના સિંદૂર સાથે જ દાયજામાં વૈધવ્યનો કાળો સાડલો સ્વીકારીને બતાવેલી વીરતા પણ દાદ માંગે છે.

સોમનાથ મંદિરની બહાર વેગડાજીની અને મંદિરના મેદાનમાં બરોબર શિવલીંગની સામે જ હમીરજી ગોહિલની દેરીઓ આવેલી છે. આવા પ્રતાપી વ્યક્તિત્વની યાદ અને શૌર્યનો ઊજળો ઇતિહાસ આલેખતો તેમનો પાળિયો સોમનાથમાં આજેય પૂજાય છે. આજે જ્યારે આ શૂરવીરતાને પોંખતી ઐતિહાસિક ફિલ્મ ‘વીર હમીરજી - સોમનાથની સખાતે’ હમીરજી અને એમનાં ભેરુબંધોની વીરતાને શ્રદ્ધાંજલિ છે.